Məqalələr‎ > ‎

Nizami Gəncəvinin əsərlərində tərbiyə çağrışları və müdrik nəsihətlər

28 Oca 2021 23:22 tarihinde Murad Nabibekov tarafından yayınlandı   [ 28 Oca 2021 23:23 güncellendi ]
Məlum olduğu kimi, 
Azərbaycan Respublikasının 
Prezidenti İlham Əliyevin 
5 yanvar 2021-ci il tarixli 
Sərəncamı ilə 2021-ci il 
"Nizami Gəncəvi ili" 
elan olunub.




Firədun İBRAHİMOV,
AMEA Şəki Regional 
Elmi Mərkəzinin baş elmi işçisi, 
professor


        Nizami Gən­cəvi özünün zəngin və hərtərəfli yaradıcılığı ilə bəşəriyyəti daim düşündürən humanist, əxlaqi ideyaları tərənnüm etmişdir. Ədalət, sülh, insanpərvərlik, mərhəmət, mənəviyyat, xeyirxahlıq, əmək­se­vərlik, dostluq, qardaşlıq və s. əxlaqi keyfiyyətlər Nizami yara­dı­cı­lı­ğında əsas yer tutur. Buna görə də Nizaminin əsərləri səkkiz əsrdən artıqdır ki, həmişə olduğu kimi, bu gün də aktual və müa­sirdir. Ni­za­mini tarix boyu dünyada şöhrətləndirən onun Xəmsə adlı beş əsəridir. Nizaminin əsərləri qüvvətli tərbiyəedici gücə malik ol­du­ğun­dan uzun illər boyu dahi sənətkarın əsərləri nəsillərin tərbi­yə­çisi olmuş, yeni nəsillər ondan müdrik məsləhətlər almış, dəyərli öyüd­lər qazanmışlar.
        Nizami poeziyası adamları xeyirxahlığa, yaxşılığa, darda qalan­ların əlindən tutub kömək etməyə çağırır. Nizaminin fikrincə, sən başqasına kömək edərsənsə, başqası da bir gün sənə köməyini əsirgəməz. Bu mənada Nizami yazır:

                Bacarsan hamının yükünü sən çək,
                İnsana ən böyük şərəfdir əmək
                Sən də əldən düşüb yorulsan əgər
                Sənin də yükünü bütün el çəkər.


        Nizaminin fikrincə, yaxşılıq etməyi bacarmaq insan üçün mənəvi zənginlikdir. Belə mənəvi kamilliyə çatmağı, xeyirxah olmağı, başqalarına yaxşılıq etməyi bacarmaq lazımdır. Bu fikir aşağıdakı misralarda öz ifadəsini belə tapmışdır:

                Yaxşılıq etməsən əgər insana
                Böyüklük şərəfi verilməz sana
(Leyli və Məcnun)

        Yaxud da:

                Səadət kamalla yetişir başa
                Xalqa hörmət elə, ədəblə yaşa. (Leyli və Məcnun)
    
        Nizami əsərlərində haqqında danışılan, təbliğ edilən xeyir­xah­lıq, yaxşılıq tək bir adama, yaxud ayrı-ayrı fərdlərə göstərilən mü­na­sibət olmayıb ictimai məna daşıyır:

                Çalış öz xalqının işinə yara
                Geysin əməlindən dünya zər-xara.


        Şairin öz dövründə adamlarda görmək istədiyi və mənəvi key­fiy­yət hesab etdiyi xeyirxahlıq, yaxşılıq, anlayışları heç bir zaman məh­dudluq bilmir, həmin fikirlər bu gün də aktual və mənəvi key­fiyyət sayılır və məktəblilərin mənəvi tərbiyəsində Nizami irsinin bö­yük rol oynadığını təsdiq edir.
        Nizami insanları yaxşılığa, xeyirxahliğa çağırdığı kimi, adam­larda bu mənəvi keyfiyyətləri qiymətləndirməyin vacib olduğunu da əxlaqi keyfiyyət hesab edir.
        Nizami şeirlərindən, ayrı-ayrı əsərlərindən gətirilən missal­lar­dan aydın olur ki, Nizami pedaqoji ideyalarında tərbiyənin məqsədi xoşbəxtliyin yalnız tək-tək adamlarla bağlı olmadığını, onun bütöv bir cəmiyyətə bağlı olduğunu göstərməkdir. Əlbəttə, insanların xoş­bəxt­liyi, cəmiyyətin xoşbəxtliyinə gətirib çıxarır. Nizami insan xoş­bəxtliyindən danışarkən heç bir millət fərqini, cinsi ayrılığı, sinfi mövqeyi nəzərə almır.
        Şairin əsərlərindən belə nəticəyə gəlmək olur ki, Nizaminin bütün şeirləri mənəvi, əxlaqi fikirlərlə yoğrulmuş, onun misraları insanları humanizmə, ədalətə, qayğı və mərhəmətə, nikbinliyə, doğ­ru və dürüst olmağa, əməksevərliyə, vətənpərvərliyə və s. ən yük­sək əxlaqi , mənəvi keyfiyyətlərə səsləyir.
        Nizami elmə, biliyə yüksək əxlaqi qiymət verir. Elmsiz in­sa­nın qüvvətsiz olduğunu bildirir. Nizami xalqı öz taleyinə laqeyd qal­­mamağa, hüquqlarını başa düşüb, haqlarını tələb etmək üçün maarifə, biliklərə yiyələnməyə, həm də hər cür biliklərə deyil, in­sa­na xeyir gətirən, faydalı biliklərə yiyələnməyə çağırırdı. Nizami gös­tərirdi ki, cəmiyyətin ən yaxşı vətəndaşı ancaq təhsilli, elmə qabil, maarifpərvər və müdrik olan insanlardır. Buna görə də hər bir şəxs ağıllı olmağa, biliklərə yiyələnməyə, müdrik insanlardan öy­rən­məyə çalışmalıdırlar. Nizami son nəticədə göstərir ki, biliyi olan qüvvətlidir:

                Qüvvət elmdədir, başqa cür heç kəs
                Heç kəsə üstünlük eyləyə bilməz.


        Nizami keyfiyyətli biliyi, həqiqi biliyi əsil bilik sayır və gəncliyə xitabən deyir:

                Bir elmi öyrənmək istədikdə sən
                Çalış ki, hər şeyi kamil biləsən
                Kamil bir palançı olsa da insan
                Yaxşıdır yarımçıq papaqçılıqdan.


        Şair elmə yüksək qiymət verdiyi kimi elm adamına, alimə yük­­sək qiymət verir və alimin rütbəsinin bütün rütbələrdən uca ol­du­­ğunu söyləyir, bütün elmlərin açarının alimlərdə olduğunu bil­di­rir:

                Hər uca rütbədən biliniz fəqət,
                Alimin rütbəsi ucadır əlbət...


        Nizamiyə görə təlim prosesi insana bilik verməklə bəra­bər həm onu maddi, həm də mənəvi cəhətdən yüksəldir. Nizaminin fikrincə, təlimin son həddi yoxdur. O, insanı həmişə təkmilləş­dir­məli, həm də mənəvi cəhətdən zənginləşdirməlidir.
        Nizami bir əxlaqi keyfiyyət kimi dosluq və yoldaşlığa yüksək qiymət verir və qeyd edir ki, adamlar üzdə bir cür, dalda başqa cürdür. Şair həqiqi, sadiq dost tapmağı məsləhət görür:

                Elə sadiq dost ara, səni darda qoymasın
                Çəkib tordan çıxarsın, səni torda qoymasın.

        Nizami poeziyasının əməksevərlik ideyaları əsrlərdən bəri­dir ki, Azərbaycan pedoqoji fikrində özünəməxsus yer tutur. Kərpic­kəsən qocanın hekayəsi əməksevərlik baxımından çox ibrəta­mizdir. Cavan oğlan qoca kərpickəsənə daha asan işlə məşğul olmağı məsləhət gördükdə qoca cavanı utandıracaq şəkildə belə deyir:

                Qarşında boyun büküb əl açmayım deyə mən
                Əzəldən əl atmışam belə bir peşəyə mən.

                Nə xəzinə yığanam, nə də tirmə geyənəm,
                Öz halal zəhmətimin çörəyini yeyənəm.

        Nizami düzlük, mərdlik, sadəlik, xoşxasiyyətlilik kimi keyfiy­yət­ləri gənc nəsildə tərbiyə etməyi məsləhət bilirdi. Nizamiyə görə düzlük və doğruçuluq böyük mərdlikdir. Nizami həddən artıq yum­şaq, mülayim olmağı, yersiz təvazökarlığı ciddi nöqsan saymışdır. Ni­zami hər cür fəaliyyətdə orta mövqeyin tutulmasını məsləhət gö­rür. Çoxun da, azın da zərərli olduğunu bildirir. Amma, onun ideya­la­rında orta hədd Qızıl hədd adlandırılır.
        Səbrli olmaq, sirr saxlamaq, qənaətcil olmaq yüksək əxlaqi key­fiyyətlər sayılır. Nizami öz dəyərli misralarında bu əxlaqi key­fiy­yətləri dilə gətirir və insanlara səbrli olmağı, sirr saxlamağı, qə­na­ətcil olmağı tövsiyə edir. Bu istiqamətdə Nizami misralarından bir neçə nümunəyə diqqət yetirək:

                Səbr etməklə insan yetər kamına
                Yavaş-yavaş çatar dilaramına...
                Ovçu səbirsizlik göstərsə əgər,
                Ovu nişanəyə dəyməz , yan gedər.
(Yeddi gözəl)

                Hər kim qənaətlə əgər şad olar,
                O hörmətli olar, sərazəd olar.
                Kim saxlasa dilini, görməz canı xətanı,
                Dil gətirər başlara, hər bəlanı, xətanı.
(Sirlər xəzinəsi)

        Nizami mahir bir pedaqoq kimi təlim tərbiyə işlərində yaş dövrlərinin nəzərə alınmasının böyük əhəmiyyəti olduğunu bildirmiş və özü əsərlərində bu məsələyə toxunmuşdur. Nizami yaş dərəcələrindən danışarkən o böyük filosof, tarixdə İlk müəllim hesab edilən Aristotelin 7-7 yaş bölgüsünü bəyənmiş və onu təqdir etmiş və oğlu Məhəmmədə 7, 14, 21 yaşlarında nəsihətamiz şeirlər yazmışdır.
        Əlbəttə, Nizaminin oğluna nəsihətini bütün yetişən gənc nəsillər üçün də öyüd, nəsihət kimi qəbul etmək olar. Nizami 7 yaşlı oğlu Məhəmmədə yazdığı ilk nəsihətamiz şeir belədir:

                Biliyə rağib ol, dünyanı qazan,
                Sən əsmanı oxu, məna alarsan,
                Vaxtı boş keçirmə qələm al ələ,
                Allahın əmri ilə bilik kəsb elə.


        Nizami 14 yaşlı Məhəmmədə isə belə ibrətamiz şeir yazmışdır:

                Sən ey 14 yaşlım, hər elmə yetkin,
                Gözündə əksi var iki aləmin.
                7 yaşar oldun o zaman ki, sən
                Açıldı gül kimi güləndə çəmən,
                İndiki çatmışdır yaşın 14-ə,
                Başın sərv kimi durur göylərdə.
                Qəflətdə oynama, qeyrət vaxtıdır,
                İndi hünər vaxtı, şöhrət vaxtıdır.
                Ucalmaq istəsən, bir kamala çat,
                Kamala ehtiram göstərir həyat.


        Nizami 21 yaşlı Məhəmmədə şeirlə aşağıdakı tövsiyələrini verir:

                Ey oğul , sənədir sözüm, yaxşı bax.
                Çünki mən yatıram, sənsə qal oyaq.
                Adın xoş gülüdür əbədiyyətin,
                Məhəmməd isminin möhrüsən, mətin.
                Adına yaxşılıq sikkəsini çal,
                Böyük şöhrət qazan, göylərə ucal.
                Yaxşı ad qazanmış gözəl dost ara,
                Onda yetişərsən ağ günə, vara.
                Xoş ətirli bir dost yaxındır inan
                Hərzə-hərzə durub danışanlardan.
                Bir dostun olsa da eyibli əgər,
                Yüzünün adına ləkə gətirər.
                Ehtiyatsız bir quş düşərsə tora,
                Başqa yüz quşu da sürüklər ora.
                Məkkənin yolunda uddu biri zər,
                Oğrular yüz qarın yırtdı sərasər.
                Yatma qoca kimi bu yolda aman,
                Zalımdan özünü qoru hər zaman.
                Baxma ki, oynaqdır atın, ayıq ol,
                Yadından çıxmasın görsən bəd gövhər,
                Əqrəbi öldür ki, yetirər zərər.
                Hünər ardınca qoş, xalqa hünər saç,
                Qapılar bağlama, ər ol, qapı aç.
                Hər kim öyrənməyi bilməyirsə ar,
                Sudan dürr, daşdan da gövhər çıxarar.
                Ancaq öyrənməyi ar bilən insan
                Məhrumdur dünyada bilik almaqdan.
                Çox iti zehinlər yatan oldular,
                Axırda saxsı qab satan oldular.


        N.Gəncəvi şəxsiyyətin formalaşmasında irsi amillərin roluna yüksək qiymət verir. O dahi flosof Aristotelin dili ilə insanlara məs­lə­hət görür ki, zatı pis olana etibar edib, iş tapşırmaq qurdu bəs­lə­mə­yə bənzər:

                Zatı pis olana üz göstərmə sən,
                Qurdu bəsləməkdən ziyan çəkərsən.
                Bədgövhər adamla heç addım atma,
                Öz təmiz kimyanı küllərə qatma.


        Nizaminin dəyərli nəsihətamiz əsərlərində tərbiyənin bütün sa­hələri öz əksini tapmış və Azərbaycan pedoqoji fikrində Nizami ide­yaları əməyə, zəhmətə qatlaşmaqda, elm, bilik qazanmaqda, pe­şə, sənət dalınca getməkdə, yaxşı dostlar tapmaqda, ümumiyyətlə, ka­mil bir insan kimi formalaşmaqda gənclərə əsrlər boyu tərbiyəçi, yol göstərən müəllim olmuşdur.

Şəki, 2021-ci il